Program Stop Smog: dla kogo i na jakich zasadach?

Stop Smog to jedyny duży program termomodernizacyjny w Polsce, w którym mieszkaniec nie wykłada pieniędzy z góry i nie organizuje remontu na własną rękę. Wszystko bierze na siebie gmina. Podstawą jest ustawa o wspieraniu termomodernizacji i remontów oraz o centralnej ewidencji emisyjności budynków, a od 11 stycznia 2025 roku obowiązują w nim wyraźnie korzystniejsze zasady. Sprawdzamy, kto może skorzystać, co dokładnie się zmieniło i jak wygląda droga od zgłoszenia do odbioru prac.

Czym jest Stop Smog i czym różni się od Czystego Powietrza?

Stop Smog adresowany jest do najuboższych właścicieli domów jednorodzinnych, czyli osób dotkniętych ubóstwem energetycznym. Kluczowa różnica wobec klasycznych dotacji: to nie mieszkaniec składa wniosek i szuka wykonawców. Robi to gmina. Ona podpisuje porozumienie z Narodowym Funduszem Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, prowadzi inwestycje u mieszkańców i rozlicza pieniądze z Funduszu Termomodernizacji i Remontów.

Nowe zasady od 11 stycznia 2025 roku

Nowelizacja Prawa ochrony środowiska z 27 listopada 2024 roku zmieniła też ustawę termomodernizacyjną i weszła w życie 11 stycznia 2025 roku. Dla Stop Smog oznacza to trzy konkretne zmiany:

• średni koszt przedsięwzięcia niskoemisyjnego wzrósł z 53 000 zł do 106 000 zł na budynek jednorodzinny,
• budżet państwa pokrywa teraz do 90% kosztów zamiast dotychczasowych 70%, a wkład własny gminy spadł z 30% do 10%,
• zniknęło kryterium majątkowe (wcześniej łączny majątek beneficjenta nie mógł przekroczyć 424 000 zł), zostało wyłącznie kryterium dochodowe.

Podwojenie limitu ma praktyczne znaczenie. Za 53 000 zł trudno było sfinansować jednocześnie wymianę źródła ciepła i docieplenie, więc zakres prac bywał okrojony. Po zmianie w jednym budynku mieści się pełna termomodernizacja. Niższy wkład gmin ma z kolei zachęcić samorządy, bo to ich niewielkie zainteresowanie było dotąd główną barierą programu.

Dla kogo: kryterium dochodowe i warunki dla mieszkańca

O zakwalifikowaniu decyduje przeciętny miesięczny dochód na jednego członka gospodarstwa domowego. Nie może on przekroczyć:

• 175% najniższej emerytury w gospodarstwie jednoosobowym, czyli około 3462 zł brutto (najniższa emerytura od 1 marca 2026 roku to 1978,49 zł),
• 125% najniższej emerytury w gospodarstwie wieloosobowym, czyli około 2473 zł brutto na osobę.

Progi rosną wraz z coroczną waloryzacją emerytur, dlatego graniczne kwoty w złotówkach co roku wyglądają inaczej. Poza dochodami liczy się tytuł prawny do budynku i faktyczne zamieszkiwanie w nim. Beneficjent zobowiązuje się też mieszkać w domu przez okres trwałości, który wynosi 5 lat od zakończenia porozumienia gminy z NFOŚiGW, oraz udostępniać budynek na potrzeby kontroli. Gmina może w uchwale doprecyzować dodatkowe warunki naboru, więc lokalny regulamin zawsze czytaj w całości.

Co obejmuje wsparcie?

Ustawa nazywa finansowane prace przedsięwzięciami niskoemisyjnymi. Katalog jest szeroki: likwidacja wysokoemisyjnego źródła ciepła i montaż nowego, przyłączenie budynku do sieci ciepłowniczej lub gazowej, docieplenie przegród, wymiana okien i drzwi, modernizacja instalacji wewnętrznych, a także mikroinstalacje odnawialnych źródeł energii, w tym fotowoltaika i pompy ciepła.

Prace u konkretnego mieszkańca dobiera się na podstawie analizy energetycznej budynku, a nie życzeniowo. Cel jest mierzalny: ustawa wymaga, aby w większości budynków objętych porozumieniem zapotrzebowanie na ciepło spadło o co najmniej 30%. Dlaczego kolejność "najpierw ocieplenie, potem źródło ciepła" daje najwięcej, tłumaczymy w tekście o audycie energetycznym do programów dotacyjnych.

Rola gminy: warunki i przebieg realizacji

Co musi spełnić samorząd

Do programu może przystąpić gmina położona na obszarze, gdzie obowiązuje uchwała antysmogowa. Jakie kotły i w jakich terminach trzeba wymienić w poszczególnych województwach, opisujemy w przeglądzie uchwał antysmogowych. Drugi warunek to skala: porozumienie musi objąć co najmniej 1% budynków jednorodzinnych w gminie lub minimum 20 budynków. Na realizację samorząd ma 3 lata, a przy większej liczbie budynków 4 lata. Wnioskodawcą może być również związek międzygminny, powiat albo związek metropolitalny w województwie śląskim; z tej ostatniej ścieżki korzysta Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia, która prowadzi program dla kilkunastu gmin.

Jak przebiega inwestycja u mieszkańca

Gmina zbiera zgłoszenia, weryfikuje kryteria, zawiera z każdym uczestnikiem umowę i zamawia prace u wykonawców. Mieszkaniec nie dostaje pieniędzy do ręki. Dostaje wyremontowany dom, nowe źródło ciepła albo przyłącze. Umowa określa też obowiązki po zakończeniu robót: utrzymanie efektów przedsięwzięcia, zakaz powrotu do starego paleniska oraz zgodę na kontrole w okresie trwałości.

Ile to kosztuje mieszkańca?

Gmina może wymagać wkładu własnego do 10% wartości przedsięwzięcia, ale nie musi. Część samorządów rozkłada go na raty, część dopuszcza odpracowanie, a niektóre rezygnują z niego całkowicie. Wtedy mieszkaniec ma pokryte 100% kosztów. Konkretne proporcje ustala uchwała gminy, dlatego przed podpisaniem umowy zapytaj wprost o kwotę i formę wkładu.

Skalę korzyści łatwo docenić przy porównaniu z rynkiem. Pełne docieplenie domu finansowane z własnej kieszeni to wydatek rzędu kilkudziesięciu tysięcy złotych, co pokazujemy w analizie kosztów ocieplenia domu. W Stop Smog ten sam zakres mieści się w limicie 106 000 zł i niemal w całości finansują go budżet państwa oraz gmina.

Jak sprawdzić udział gminy i zgłosić się do programu?

Najkrótsza droga to telefon do wydziału ochrony środowiska albo rozmowa z gminnym ekodoradcą. Informacje o naborach znajdziesz też na stronie gminy i w BIP, a ogólne zasady w oficjalnym serwisie czystepowietrze.gov.pl. Gminy przystępują falami, więc status naboru potwierdź w urzędzie, zanim zaplanujesz prace. Sama ścieżka wygląda tak:

1. Sprawdź w urzędzie, czy gmina podpisała porozumienie i czy trwa nabór zgłoszeń.
2. Przygotuj dokumenty: potwierdzenie tytułu prawnego do budynku oraz dochodów wszystkich członków gospodarstwa.
3. Złóż zgłoszenie na formularzu gminnym w terminie naboru.
4. Poczekaj na weryfikację kryteriów i analizę energetyczną budynku, na jej podstawie gmina ustali zakres prac.
5. Podpisz umowę, w której znajdziesz zakres robót, ewentualny wkład własny i obowiązki na okres trwałości.
6. Udostępnij dom wykonawcom wybranym przez gminę i odbierz efekt po zakończeniu prac.

Gmina nie uczestniczy? Sprawdź te alternatywy

Jeżeli Twój samorząd nie wszedł do programu, pierwszym adresem jest najwyższy poziom dofinansowania w programie Czyste Powietrze. Przy dochodach do 1300 zł na osobę w gospodarstwie wieloosobowym lub do 1800 zł w jednoosobowym dotacja sięga 135 000 zł i może pokryć do 100% kosztów kompleksowej termomodernizacji (stan na lipiec 2026). Wniosek składasz sam, ale pomoże Ci gminny punkt konsultacyjny, a całą procedurę rozkładamy na czynniki pierwsze w poradniku jak złożyć wniosek do Czystego Powietrza.

Swój poziom wsparcia policzysz w kalkulatorze dotacji Czyste Powietrze, a zasady zestawiania różnych źródeł finansowania znajdziesz w poradniku o łączeniu dotacji. Zapytaj też w urzędzie o lokalne programy wymiany źródeł ciepła, bo część miast prowadzi własne nabory niezależnie od Stop Smog.

Na co uważać

• Stop Smog działa tylko tam, gdzie gmina przystąpiła do programu. Status naboru bywa zmienny, dlatego potwierdź go w urzędzie.
• W internecie wciąż krąży wiele opisów starych zasad: limit 53 000 zł i kryterium majątkowe 424 000 zł nie obowiązują od 11 stycznia 2025 roku.
• Progi dochodowe są powiązane z najniższą emeryturą, więc graniczne kwoty zmieniają się po każdej marcowej waloryzacji.
• Umowa zobowiązuje do utrzymania efektów i zamieszkiwania przez 5 lat trwałości. Sprzedaż domu w tym czasie komplikuje rozliczenie i może oznaczać zwrot środków.
• Prace organizuje gmina, więc nie wybierzesz dowolnego wykonawcy ani dowolnego zakresu robót. Zakres wynika z analizy energetycznej.
• O zakwalifikowaniu przesądza regulamin gminny w granicach ustawy. Warunki znane z sąsiedniej gminy nie muszą dotyczyć Twojej.